Potmeter

Ook wel “Variabele WEERSTAND” (het algemeen gebruikte symbool voor variabele weerstanden in schakelingen)

Een variabele weerstand is een weerstand welke in plaats van een vaste weerstandswaarde een weerstandswaarde aan kan nemen die in een vast bereik gekozen kan worden.Voorbeeld: u heeft een variabele weerstand waarop de tekst 22K staat gedrukt door de fabrikant. Deze variabele weerstanden kan een weerstandswaarde tussen 0 Ohm en 22 KiloOhm aannemen, waarbij alle waarden in het bereik van 0 Ohm tot 22000 Ohm gekozen kunnen worden.In de elektronica, worden variabele weerstanden meestal omschreven als potmeter. Deze naam potmeter zal hierna gehanteerd worden.Om de potmeter een al dan niet tijdelijke andere weerstandswaarde te kunnen geven, bestaat een potmeter uit een koolstof weerstand-baan of een draadgewonden weerstand-baan waarover een loper kan glijden.

Deze loper, bepaald afhankelijk van de plaats waar deze staat op het weerstand-baan hoeveel weerstand er geboden wordt.

Om de weerstandswaarde van een potmeter te kunnen vervanderen, moet de loper worden verplaatst.

Er zijn twee grote verschillen in potmeters welke te maken hebben met wijze van het verplaatsen van de loper. Deze verschillen zijn herenbaar aan hun symbool, en worden Instelpot of Potentiometer genoemd.

Het symbool voor de Instelpot ziet u links op bovenstaande afbeelding, deze is herkenbaar aan het rechte streepje op het uiteinde van de schuin door de weerstand lopende streep

Het symbool voor de Potentiometer ziet u rechts op bovenstaande afbeelding, deze is herkenbaar aan de pijl op het uiteinde van de schuin door de weerstand lopende streep

In het geval van een instelpot moet het verplaatsen van de loper direct op het component plaatsvinden via een sleuf in de loper, waarin een kleine schroevendraaier kan worden gestoken om de loper te verdraaien.

Een uitvoering van een liggend op de printplaat gemonteerde standaard instelpot, waarbij een schroevendraaier van bovenaf de loper kan verplaatsen.

Een uitvoering van een staand op de printplaat gemonteerde standaard instelpot, waarbij een schroevendraaier van van voren de loper kan verplaatsen.

In het geval van een potentiometer moet het verplaatsen via een AS, welke uit het component steekt plaatsvinden door het eenvoudig verdraaien van die as. De as zit in de loper bevestigd binnenin de behuizing van het component.

Een uitvoering van een staand op de printplaat gemonteerde standaard potentiometer, waarbij de as naar voren steekt om aan de buitenkant van de behuizing de loper direct te kunnen verplaatsen.

Een uitvoering van een buiten de printplaat gemonteerde standaard potentiometer, voorzien van een lange as as welke door de behuizing steekt, en de potentiometer tegen de binnenkant van de behuizing wordt geplaatst (via draden met de printplaat verbonden) om de loper direct te kunnen verplaatsen.

Op deze potentiometer ziet u, hoe de fabrikanten informatie op het component stempelen. In dit geval, weltron de fabrikant en B 10K waarbij de B Lineair (waarvover later meer) betekend en 10K de maximale weerstandswaarde van 10 KiloOhm aangeeft.

Een uitvoering van een buiten de printplaat gemonteerde standaard potentiometer, voorzien van een korte as as welke door de behuizing steekt, en de potentiometer tegen de binnenkant van de behuizing wordt geplaatst (via draden met de printplaat verbonden) om de loper direct te kunnen verplaatsen.

Een uitvoering van een buiten de printplaat gemonteerde vermogen potentiometer, voorzien van een korte as as welke door de behuizing steekt, en de potentiometer tegen de binnenkant van de behuizing wordt geplaatst (via draden met de printplaat verbonden) om de loper direct te kunnen verplaatsen.

Een uitvoering van een staand op de printplaat gemonteerde standaard Schuifpotentiometer, voorzien van een korte uitstekende strip welke door de behuizing steekt, om de potentiometer om de loper direct via omhoog of omlaag verschuiven te kunnen verplaatsen.

Potmeters in welke uitvoering ook, bezitten altijd drie aansluitingen namelijk de twee aansluitingen van de weerstand-baan en de loper.

Eigenschappen en kenmerken van potmeters in het algemeen

Zoals eerder aangegeven wordt de weerstandswaarde van potmeters bepaald door verplaatsing van de loper. Nu zitten er verschillen in de wijze waarop het verplaatsen van de loper uitwerking heeft op de weerstandswaarde.

De loper wordt een bepaalde hoeveelheid graden ten opzichte van de nulpositie verdraaid. Wanneer de weerstandswaarde rechtevenredig verandert met het verdraaien, spreekt men over LINEAIR gedrag.

Een Lineaire potmeter heeft een weerstandselement met een constante diameter, waardoor de weerstand tussen de loper en één van de uiteinden proportioneel is tot de afstand tussen beide.

Wanneer de weerstandswaarde relatief verandert met het verdraaien, spreekt men over LOGARITMISCH gedrag.

Een Logaritmische potmeter heeft een weerstandselement dat conisch toeloopt van het ene naar het andere uiteinde. Hierdoor zal de weerstand tussen de loper en één van de uiteinden logaritmisch verlopen als functie van de afstand tussen beide.

Dit type potmeter wordt vooral toegepast in audioversterkers omdat de amplitudegevoeligheid van het menselijk oor ook logaritmisch is.

Hierdoor kan een volumeknop met een bereik van 0 tot 10 zorgen dat een niveau van 5 half zo luid klinkt als een niveau van 6.

Weergave in grafiekvorm van het weerstandsverloop van potentiometers.

Met name bij de potentiometer is het belangrijk om bovenstaande te weten, vandaar dat fabrikanten op de potentiometer de wijze van het weerstands-verloop aangeven, volgens de onderstaande tabel:

in componentlijsten staat dit altijd aangegeven in de regel(s) met de potentiometer(s)

VERLOOP weerstandswaarde	OUDE Codering	NIEUWE Codering	ALTERNATIEVE codering
Lineair	A	B	LIN
Logaritmisch	C	A	LOG
ANTI-logaritmisch	F	–	–

Een overzichtstabel waarin de stempel-codering, welke fabrikanten hanteren weergegeven staat.

De reden dat zowel de oude, nieuwe, en alternatieve codering aangegeven is, komt omdat bij het repareren van bijvoorbeeld een oud model radio met een defecte volume-potentiometer het handig is om te weten wat de wijze van weerstands-verloop is.

Manier waarop potmeters worden voorzien van waarde-gegevens.

Over het algemeen is de gestempelde waarde-aanduiding logisch opgezet.

Zo zal een 100 KiloOhm potmeter, gestempeld worden met 100K , echter is dat NIET altijd zo. Het codering-systeem welke voor condensatoren wordt toegepast (deze codering vindt u uitgebreid terug in het gedeelte over CONDENSATOREN), gebruiken fabrikanten ook voor potmeters (speciaal voor op de kleine instelpots), een 100 KiloOhm potmeter kan worden gemerkt als 104. Dit betekent 10, gevolgd door 44 nullen, oftewel 100000 ohm of 100K ohm.

Omdat potentiometers een variabele weerstands-waarde bezitten, bestaat er een veel korte reeks met weerstands-waarden dan bijvoorbeeld de E96-reeks voor weerstanden.

Bijna altijd bestaat de reeks uit de volgende drie 1, 2,5 , 5 opvolgingen.

Algemene waarden voor bijvoorbeeld potentiometers zijn: 1K, 5K, 10K, 25K, 50K, 100K, 500K and 1M

2,5K en 250K uitvoering zijn vaak niet beschikbaar, via de meeste leveranciers. Ook de 25K-uitvoering zijn moeilijker verkrijgbaar.LET OP:

Niet alle waarden zijn verkrijgbaar in Logaritmisch en Lineair uitvoeringen.

Voor instelpotmeters, is bijna hetzelfde van toepassing, bekijk via de catalogus van uw leverancier of vraag wat er precies leverbaar is. In principe is alles verkrijgbaar, echteris het soms lastig zoeken naar de gewenste instelpot.

Een oorzaak van ondermeer bovengenoemde beperkingen, komt door type-verschillen. De verschillen worden hieronder in tabelvorm weergegeven:

WEERSTANDS-MATERIAAL	WIJZE VAN OPBOUW	GEBRUIK	VERMOGEN
CARBON	neergeslagen als een uit carbon samengestelde inkt, op een isolerende (meestal kunsthars) ondergrond	Vaak gebruikt voor goedkope en gemiddelde-kwaliteit potmeters, welke een redelijk hoge levensduur en een redelijk laag ruisniveau kennen voor gebruik algemene-toepassingen. (Bij audio-toepassingen hoort er GEEN Gelijkspanning door dit soort potmeters te vloeien) .	0,1 tot 0,5 Watt
CERMET	Keramiek en metaal samenstelling, gebruik van een metalen weerstands-lichaam op een keramische ondergrond.	Hoge kwaliteit instelpotmeters, en soms conventioneel uitgevoerde types voor paneel montage. Lage ruis en hoge stabiliteit. Relatief beperkte levensduur(bijvoorbeeld 200 instelbewegingen voor instelpot).	0,25 tot 2 Watt(of meer)
GELEIDEND PLASTIC	Speciaal gëimpregneerd Plastic materiaal met een goed gecontroleerde weerstands-karakteristiek.	HOGE kwaliteit (audio en professioneel) zowel draai als (lineair)-schuivend. Uitstekende levenscyclus, lage ruis en een perfect uitgevoerd mechanisch gevoel voor met name audio-mengtafels en dergelijke.	0,25 tot 0,5 Watt
DRAADGEWONDEN	Isolerende vorm, waaromheen weerstands-draad is gedraaid waarna dit is voorzien van een laklaag, zodat de wikkelingen niet kunnen verschuiven.	HOGE VERMOGENS en een onbepaalde levensduur. Weerstand is korrelvormig, met discrete kleine stappen in plaats van een gladde overgang van de ene naar de volgende weerstand-winding Lage ruis en een mechanisch zware overgang.	5 tot 50 Watt (of meer)

Weergave van een enkelslag CERMET instelpot.

Weergave van een meerslags (bijvoorbeeld 20 slagen) CERMET instelpot.

De letter K welke u achter de weerstands-waarde aanduiding op beide bovenstaande afbeeldingen van CERMET instelpots ziet, geeft de tolerantie van in dit geval 10% weer.Overzicht van de gebruikte tolerantie letter-coderingen voor potmeters.